Geschiedenis van de LEERMOLENSENK

Rozendaal op de Veluwezoom

Het dorp Rozendaal ligt op de Veluwezoom in het overgangsgebied tussen de hoge zandgronden en het IJsseldal. Dit landschap is ontstaan  op de stuwwal van de voorlaatste ijstijd, dat in de laatste ijstijd door erosie zijn karakteristieke en voor Nederland unieke vorm heeft gekregen. Rozendaal kent drie smeltwaterdalen van waaruit het puin en zand de puinwaaier Velp en Velperbroek heeft gevormd. Dit zijn het smeltwaterdal tussen Arnhem en Rozendaal waarin de A12 ligt, het dal van de Rosendaalse beek en de del bij de Pinkenberg, dat nu waterwingebied is. In het moerassige dal van de Rosendaalse beek is in de 14e eeuw het kasteel gebouwd, waaromheen zich in de loop van de eeuwen de buitenplaats Rosendael heeft gevormd. Tot de 19e eeuw was er bebouwing, die ten dienste stond van de heerlijckheid Rosendael; verspreide boerderijen, schaapskooi, watermolens, opslagschuren (o.a. het Spijker), een logement. In de 19e eeuw veranderde deze bebouwing na de aanleg van de straatweg en spoorweg Arnhem-Zutphen door de permanente bewoning van de Veluwezoom. In de 19e eeuw veranderde door toedoen van Ada Torck en de baron van Pallandt de buitenplaats Rosendael in het dorp Rozendaal met een school, postkantoor, kleermakerij, leerlooierij en wasserijen. De dorpskom van Rozendaal heeft nog alle kenmerken van deze 19e eeuwse bewoning met zijn kleinschalige landbouw, beheerd en bestuurd door de familie van Pallandt.

De Leermolensenk, akkerbouw op de buitenplaats Rozendaal

De Leermolensenk is een van de enken in het overgangsgebied naar het IJsseldal die door zijn vruchtbare grond al in de 16e eeuw gebruikt werd voor de landbouw. De enk hoorde bij de watermolen op de Rosendaalse beek op de grens met Velp, de Ringallee. De naam ontleent de enk aan het feit dat de watermolen in de 16e, 17e en 18e eeuw gebruikt werd voor de fabricage van zeemleer en/of run voor leerlooierijen. De watermolen is nu bekend als de korenmolen aan de Ringallee, die bij de laatste oorlogshandelingen in 1945 door brand is verwoest. De eerste kaart waarop de enk op voorkomt is de kaart van Berend Elshof uit 1723, gemaakt in opdracht van Lubbert Torck om de omvang van de heerlijckheid en de plantagie Rosendael aan te geven en daarmee zijn rijkdom te etaleren. Op deze kaart is de houtwal te zien, die de westelijke begrenzing vormde tussen het landbouwgebied en de hoger gelegen woeste gronden.

kaart Leermolensenk 1723

Bebouwing Leermolensenk in de 19e eeuw

In de 19e eeuw werd de Roosendaalse laan aangelegd en bebouwd met landhuizen voor
verwanten en relaties van de familie van Pallandt Torck. Daarvoor moesten bestaande
boerderijtjes afgebroken worden. Op de Leermolensenk is rond 1825 Klein Rosendael
gebouwd, dat in het midden van de eeuw werd uitgebreid met een koetshuis en verrijkt met een parkaanleg in Engelse landschapstijl. In de tweede helft is het landhuis de Rozenhof gebouwd voor Otto Kets, leerlooier, en zoon van de rentmeester en burgemeester Geurt Kets. Deze situatie met nieuwe bebouwing aan de Roosendaalselaan en de huidige De Genestetlaan, en daarachter boerderijtjes met kleinschalige landbouw duurde voort tot 1950  toen grond als bouwgrond werd verkocht voor de wederopbouwperiode na de tweede wereldoorlog.
Op de voorloper van de kadasterkaart  van de dorpskom uit 1817, gemaakt in opdracht van de minister van Financiën voor inning van belastingen is het grondgebruik ingekleurd. Hierop zijn de akkers en houtwallen te zien, waarvan een deel ook nu nog binnen de
bebouwing van de dorpskom aanwezig en zichtbaar is.

kaart Leermolensenk 1817

De Leermolensenk na 1945

Tot 1950 is er sporadisch gebouwd in de dorpkom. Dit vond vooral plaats aan de Ringallee en de De Genestetlaan. De kadasterkaart uit 1950 toont de situatie voor de grootschalige nieuwbouw in de wederopbouwperiode. Na 1950 werd o.m. grond verkocht aan het pensioenfonds en werknemers van de AKU binnen bestaande percelen.

kaart Leermolensenk 1950

In 1956 werd op de enk de wijk Leermolensenk gebouwd, en daarna de Baron van Pallandtlaan. Bij de verdere bebouwing tussen de Kerklaan en de Ringallee is het akkerland gebruikt, waardoor de oorspronkelijk aanwezige veldwegen, houtwallen en
monumentale bomen behouden bleven en herkenbaar zijn. Samen met de monumentale
gebouwen aan de Kerklaan en de Rosendaalse laan, de landhuizen aan De Genestetlaan,
nog aanwezige boerderijtjes, het jachthuis vormen ze het waardevolle nog zichtbare erfgoed van de 19e eeuwse dorpskom van Rozendaal.

Luchtfoto Leermolensenk 1956

Van het akkergebied is alleen het relict van de Leermolensenk als open weiland tussen het
bosgebied en bebouwing van Rozendaal en Velp aanwezig. In de aangrenzende houtwal is
de opzet van eeuwenoude bosbouw in de beplanting zichtbaar. De bodemstructuur is er niet  verstoord door grootschalige landbouw of afgravingen.
Sfeerbepalend voor de dorpskom van Rozendaal zijn niet de afzonderlijke monumenten maar het gezamenlijke erfgoed in gebouwen en het groen.
Dit totaal bepaalt de identiteit van de dorpskom binnen de grenzen van de historische “Plantagie Rosendael”.

Groene gebieden met extra bescherming zijn expliciet vastgelegd in het bestemmingplan
dorpskom 2008, dat is gebaseerd op een lange termijn structuurvisie 2002.

Bestemmingsplan 2008